تاریخ شفاهی زنان کارگر

به هر حال در میان این تاریکی ، یک مصاحبه شاید بتواند پرتوی بیفکند و ما را به دنیای بسته و مبهم زنان کارگر بکشاند. اقدس سلطانی از سن ده سالگی و چنان چه دفترچه کارگری او نشان می دهد، از سال 1331 وارد کارخانه شده است. شاید برای نسل حاضر شگفت‌آور باشد که دختران از سن ده سالگی بر سر کار می رفته اند. اما اقدس سلطانی و بسیاری از مادربزرگان ما در این سن پا به محیط کارخانه گذاشته اند. شرایط کار آن قدر فراهم بود که کارفرما به کارگرانی که یک کارگر همراه خود بر سر کار بیاورند پاداش می داده اند! اقدس سلطانی این روزها در خانه ای کوچک روزگار تنهایی و پیری را می گذراند. به سراغ او که رفتیم آن قدر خوشحال شد که گویا دوباره به سر کار برگشته است!

 

 متن مصاحبه

در ابتدا کمی از خودتان، زندگی و چگونگی وارد شدن به این شغل برای ما توضیح بدهید.

متولد 1319هستم. از بچگی علاقه به کار کردن داشتم و 10 سال بیشتر نداشتم که وارد کار شدم و در کارخانه شهناز که بعد از انقلاب به بافناز تغییر نام داد  مشغول به کار شدم . به این صورت که در دفتر آنها واقع در خیابان چهار باغ بالا ثبت نام کردم. البته قبل از آن در کارخانه شهرضا مدتی کار کرده بودم. در آن موقع چند نفر از دخترانی که با آنها در کارخانه شهرضا همکار بودم به شهناز رفتند و تعریف می‌کردند حقوق آنجا بهتر است چون تازه تاسیس شده بود و شرایط بهتری داشت و بدین ترتیب من هم تشویق شدم که به کارخانه شهناز بروم. ابتدا در قسمت ریسندگی بودم و بعد در بافندگی مشغول به کار شدم. چون در قسمت بافندگی به کارگری که به طراحی آشنا باشد نیاز داشتند و من هم حدود 5,6 ماه در قسمت طراحی کارخانه شهرضا کار کرده بودم و این گونه شد که من به قسمت طراحی بافندگی منتقل شده تا زمانی که بازنشسته شدم . یک ماه مانده به 59 دیگر خسته شدم و نرفتم.

در کارخانه شهرضا چقدر حقوق داشتید؟

خیلی کم بود. هر 15 روز یکبار حقوق می‌دادند. ولی در شهناز برای هر 8 ساعت 12 ریال میدادند که نسبت به شهرضا بهتر بود.

حقوق شما به چه صورت پرداخت می‌شد ؟

فیشی می‌دادند که نشان می‌داد نوبت حقوق  ماست. در صفی می‌ایستادیم تا نوبتمان شود و بعد از گرفتن پول امضا می‌دادیم و در دفتر کارخانه پول پرداخت می‌شد.  البته ما بیشتر با سرکارگر سر و کار داشتیم.

حقوقی که از کارخانه دریافت می‌کردید مناسب بود؟

 زندگی می‌چرخید! با این حقوق فرش، زمین و این چیزا برای آینده می‌توانستیم تهیه کنیم و راحت زندگی کنیم.

در قسمت طراحی دقیقا چه کاری انجام می‌شد و شما مسئول چه کاری بودید؟

ما نورد را طراحی میکردیم.  نورد را روی ماشین می‌آوردند و می‌بافتند و بدین ترتیب پارچه بافته می‌شد و پس از آن رنگرزی و گل زده می‌شد.در واقع تار و پود اولیه را ما درست می‌کردیم. یک زمانی وقتی نخ ماشین تمام می‌شد ما پیوند می‌کردیم.اما بعدا که ماشین گره از خارج آوردند و با ماشین این نخ‌ها را گره می‌زدند دیگر کارگر این کار را انجام نمی داد ولی بالای سر ماشین به عنوان ناظر می‌ایستاد. ما شاگردانی هم داشتیم که کمک دستمان بودند. وقتی ماشین آمد کار شاگرد را انجام می‌داد. مثلا شاگرد به ما نخ می‌داد و بعد شانه را با کارد می‌کشید و ما نخ را به او بازمی گرداندیم تا شانه کشیده شود . چله طراحی شود و پارچه در ماشین  بافته شود این کارها تا قبل از این که ماشینی شود همه با دست انجام می‌شد.

کارخانه شهرضا صاحب شخصی داشت یا بصورت سهامی اداره می‌شد؟

 این کارخانه از آن اصغر میرزا صارم الدوله پسر اکبر میرزا بود.

سیستم اداره کننده کارخانه چگونه بود؟

هر قسمتی سرپرست داشت که راهنمایی می‌کرد. آن موقع خارجی‌ها به خصوص آلمانی‌ها به سرپرست‌ها آموزش می‌دادند . در واقع از هر جا ماشین وارد می‌شد از همان کشور خارجی‌ها برای آموزش می‌آمدند.

رابطه کارگرها با سرپرست چطور بود؟

رابطه خوبی داشتیم. موقعی که من وارد کارخانه شدم می‌گفتند هر کارگری بیاورید 5 تومان انعام می‌گیرید این قدر کارگر کم بود. کارخانه شبانه روز و 3 شیفت کار می‌کرد چون بازار فروش خیلی خوبی داشت. در سالنی که ما بودیم 10، 15 نفر مشغول کار بودند. هیچ کارخانه‌ای به اندازه بافناز کارگر نداشت. شب‌ها 50 ، 60 مینی بوس برای شهرضا ، نجف آباد و آتشگاه و... سرویس داشت ، بزرگ بود و همدانیان رئیس کارخانه به کارگرش می‌رسید. ماه رمضان نان اضافه به کارگر میداد. نانوایی مال کارخانه بود و هر روز نان می‌داد. به ما که کوچک بودیم 4 تا، بزرگتر‌ها 6 تا و به مرد‌ها 8 نان داده می‌شد در ماه رمضان این مقدار دو برابر می‌شد.در واقع اینها جزو مزایای علاوه بر حقوق بود. اضافه حقوق هم غیر از عید‌ها برای کمک داده میشد. از دیگر کمک‌هایی  که صورت می‌گرفت کشتن گوسفند و دادن گوشت آن به باز نشسته‌ها بود. سالیانه چیزی به حقوق ما نیز اضافه می‌شد.

وضعیت بهداشت در کارخانه چه گونه بود آیا رسیدگی به سلامت کارگران صورت می‌گرفت؟

در خود کارخانه درمانگاهی وجود داشت که رایگان ویزیت می‌کرد و دکتر دادخواه صبح تا ظهر در درمانگاه حضور داشت.

چند روز تعطیلی داشتید؟

عید‌ها تعطیل بودیم . 3 ، 4 روز اول عید.

مرخصی هم داشتید؟

سالی 12 روز مرخصی داشتیم و مرخصی استعلاجی هم  با نظر دکتر کارخانه داده می‌شد. بیمارستانی نزدیک کارخانه بود که وابسته به تمام کارخانه‌ها بود و اگر به دکتر نیاز داشتیم به آنجا مراجعه می‌کردیم و بیمه بودیم.

می توانید تخمین بزنید از هر 100 کارگر چه نسبت کارگر زن و مرد وجود داشت ؟

اکثراً زن بودند و مردها کمتر بودند.[1]

شیفت شب  برای همه اجباری بود؟

بله شیفت‌ها می‌چرخید. یک هفته صبح یک هفته بعد از ظهر و یک هفته 10 شب. همیشه ساعات کار یکسان نبود. ولی مشکلی برای شیفت شب وجود نداشت و امنیت بود.

شیفت شب برای زنان هم وجود داشت ؟

بله شیفت شب از 10 شب تا 6 صبح برای زنان هم بود.

نظر مردم در مورد کارگران زن کارخانه چه بود؟ چه برخوردی صورت می‌گرفت ؟

به فرهنگ طرف بستگی داشت! اگر فکر بازی داشت افتخار می‌کرد ولی برای کسی که عقب مانده بود این کار برای دختر عیب بود ولی تعداد این جور افراد کم بود.

زنان بعد از ازدواج وضعیت کاریشان تغییری می‌کرد؟

بستگی به اخلاق مرد داشت. گاهی زن و شوهر با هم به سر کار می‌رفتند گاهی فقط مرد. البته بعضی مواقع در محل کار دو نفر با هم آشنا می‌شدند و ازدواج می‌کردند.

وضعیت زنان بچه‌دار چطور بود؟

به زن‌هایی که بچه‌دار می‌شدند چند ماه استراحت با حقوق می‌دادند و بعد آن زن با بچه به سر کار می‌آمد. کسی آنجا بود که از بچه‌های این زنان نگه داری می‌کرد . مادران چند ساعت به چند ساعت بچه را شیر میدادند ودوباره به سر کار بر می‌گشتند.

شما در 10 سالگی وارد کار شدید آیا کسانی با سن کمتر هم استخدام می‌شدند؟ این بچه‌ها مدرسه هم می‌رفتند؟

نه کمتر از این سن کسی  نبود. کلاس اکابر را خود کارخانه برگزار میکرد. بیرون از کارخانه هم کسی می‌توانست برود که البته تعداشان کم بود. بعد از کار کلاس برگزار می‌شد و این کلاس‌ها دولتی بود.

نحوه تغییر دستگاه‌ها و ماشین‌ها به چه صورت انجام می‌گرفت و چه تاثیری بر کار داشت؟

هر چند وقت یکبار دستگاهی اضافه می‌کردند. یک سالن جدید که می‌زدند ماشین جدید وارد می‌شد و بر کیفیت کالا تاثیر می‌گذاشت و کار  بهتر و مرغوب تر می‌شد. از هر جایی که ماشین بهتری تولید می‌شد ماشین وارد می‌کردند.

نگاه شما به رئیس کارخانه چطور بود؟

اگر درست کار می‌کردید نتیجه خوبی می‌گرفتید اگر اشتباه می‌کردید کارفرما ایراد می‌گرفت و جریمه می‌کرد و البته اخطار قبلش می‌دادند. علی همدانیان که فوت کرد جمعیت فراوانی برای مراسم او آمد. بعد از او برادرش حسین امور را به دست گرفت ولی اوضاع به همان روال قبلی باقی ماند.

آیا به شکل مستقیم هم با رئیس کارخانه در تماس بودید؟

بله در همان سالن‌ها که کار می‌کردیم گاهی سرکشی می‌کرد حواسش دقیق بود. تماشا می‌کرد که کارگر چگونه کار می‌کند.

 
 
این مصاحبه در مجله برای فردا  شماره 4 - تیرماه 1393 انتشار یافته است

[1] . احتمالاً ایشان محیط سالن کارخانه خودشان را درنظر گرفته بوده اند وگر نه آمار کلی مردان کارگر، شش برابر زنان کارگر بود

/ 0 نظر / 100 بازدید