معرفی کتاب (قباله کارگزاری اصفهان)

کارگزاری‌ها اداراتی بودند که در نیمه دوم دوره قاجار تشکیل شده و شعبه‌ای از وزارت خارجه محسوب می‌شدند. این ادارات در سال 1332ق مجموعاً در 32 شهر ایران مستقر بودند که کارشان حل و فصل دعاوی اتباع خارجی و ایرانیان بود. در کنار آن به امر صدور تذکره و دیگر امور مربوطه نیز مشغول بودند. باید به خاطر داشت که اتباع خارجی فقط شامل خارجیان نبود، بلکه ایرانیانی که به هر دلیل تابعیت خارجی نیز پذیرفته بودند، شامل این افراد می‌شدند. بنابر این ادارات کارگزاری محلی پر رفت و آمد و شلوغ بود که بسته به این مراجعات به چهار درجه تقسیم می‌شدند. شهرهای تبریز، مشهد و بنادر جنوب کارگزاری‌های درجه یک داشتند که گاهی تا 30 نفر کارمند نیز داشت (نورائی، 1391، ص 10) گفتنی است کارگزاری اصفهان از نوع کارگزاری درجه چهار محسوب می‌شد.«با توجه به اهداف تأسیس این نهاد، باید گفت این اداره نوعی موسسة حقوقی ویژه بود که به هر گونه دعاوی که یک طرف آن خارجیان بودند رسیدگی  می‌کرد» (نورائی، 1391، ص 11) دکتر مرتضی نورایی تا کنون موفق شده است گزیده‌ای از اسناد کارگزاری دو شهر یعنی بوشهر و اصفهان را بازنویسی و منتشر نماید.

 اسناد قباله کارگزاری اصفهان، شامل 132 سند، در چند شاخه تقسیم می‌شوند: خرید و فروش، رهن و اجارة ملک / ازدواج / وقف / ارث / قرض / فسخ قرارداد / وکالت. این عناوین از جمله در قالب تصدیق‌نامه، تعهد‌نامه، ضمانت‌نامه، وصیت‌نامه، وقف‌نامه، وکالت‌نامه و قول‌نامه ملاحظه می‌شوند. (نورائی، 1391، ص 20) مصحح معتقد است این اسناد در موضوع جغرافیای محلی و شهرسازی، القاب و اصناف، شناخت موسسات و بررسی حیات اقتصادی شهر بسیار می‌تواند سودمند باشند.گفتنی است این اسناد عمدتاً در فاصله زمانی 1327ق تا 1334 قمری تولید شده اند.

مراجعه به این اسناد به ما می‌گوید تشکیلات کارگزاری به مانند یک دفتر ثبت اسناد رسمی، هر نوع سندی را که اشخاص ذی صلاح برای ثبت ارائه می‌دادند به ثبت می‌رسانید این اسناد حتی شامل سند وکالت نامه برای فروش یک باب خانه در نجف هم می‌شود که شیخ محمد تقی نجفی (آقا نجفی) برادرش را وکیل این کار کرده بود (ص59) یا کسی مانند میرزا سلیمان خان رکن‌الملک، نایب‌الحکومه اصفهان در عصر ظل السطان، لازم می‌بیند وقف نامه مفصل خود را برای ممانعت از تحریف یا برای محکم کاری، به ثبت این اداره برساند (ص173 - 160)

یک نمونه از اسناد کتاب مربوط به اجاره نامه کاروانسرای فتح‌آباد (هتل عباسی کنونی) و بازارچه بلند (بازار هنر فعلی) «به تاریخ 23 شهر ذی حجه 1330 آقای سید العراقین یک طغرا اجاره نامچه ذیل را در کارگزاری مهام خارجه ارائه دادند که ثبت و به مهر دولتی ممهور شود. چون شرایط صحت در آن واضح و مبرهن بود، لهذا امر به ثبت آن گردید و حقوق آن معادل شانزده قران دریافت شد. به اجاره صحیحة اسلامیه بدادند ملازمان حضرت مستطاب مقتدی‌الانام حجه‌الاسلام آقای حاج میرزا عبدالحسین مدرس سید‌العراقین – دامت برکاته- به اداره انجمن تنباکو در اصفهان، همگی و تمام کل شش دانگ کاروانسرای فتح آباد و بازارچه بلند جنبین مدرسه چهارباغ را که از جمله موقوفات مدرسه و محدود به حدود اربعه ذیل است ... » (نورائی، 1391، ص 98) کتاب قباله کارگزاری اصفهان حدود 200 صفحه می‌باشد که به همراه ضمائم دیگری به چاپ رسیده است.

این کتاب توسط سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان (مرکز اصفهان شناسی ) به قیمت 5000 تومان به چاپ رسیده است

  
نویسنده : عبدالمهدی رجائی ; ساعت ۱۱:٥٥ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/۱/۳۱