معرفی دو کتاب اسنادی

بی گمان کسانی که در زمینه چاپ و نشر متون تاریخی فعالیت می کنند، خدمتی بی بدیل و ارجمند در این زمینه انجام می دهند. هر متن تاریخی (از سند، رساله یا کتاب) می تواند تکانی به دانسته های پیشین اضافه کرده و حتی آن ها را زیر و رو  کند. مورخین بعدی را وادار نماید که به بازنویسی مجدد تاریخ آن دوره اقدام نمایند.  بزرگوارانی مانند استاد ایرج افشار، عبدالحسین نوایی ، غلامحسین زرگری نژاد ، منصوره اتحادیه و اخیراً رسول جعفریان حق بزرگی در این زمینه بر گردن اهالی تاریخ دارند. هر کدام از اینها با آثاری که انتشار داده اند، مورخین دوره های مختلف را به بازخوانی مجدد عصر مورد مطالعه خویش رهنمون کرده اند.  

به خاطر داشته باشیم که هر نسل سوالات خود را از تاریخ دارد و مورخ هر نسل نیز باید به دنبال یافتن این پاسخ ها از دل متون بر آید. انتشار این نوع کتاب ها کار مورخین را بسیار آسان می نماید.


اما داستان بازخوانی و چاپ اسناد هم حرف تازه ای است که در این چند دهه اخیر گسترش فراوان یافته . شاید بتوان گفت ابراهیم صفایی با چندین جلد کتاب در زمینه اسناد قاجاری و مشروطیت در این زمینه پیشرو بود. بعد از آن باید از منصوره اتحادیه و ایرج افشار نام ببریم که بخش زیادی از فعالیت آنها در راه انتشار اسناد، نامه ها و تلگرافات دورة معاصر صرف شده است. استادم دکتر مرتضی نورایی نیز دو کتاب یکی در زمینه اسناد کارگزاری بوشهر و دیگر اسناد کارگزاری اصفهان (قباله کارگزاری اصفهان) دارد. اما آن چه می خواستم در این پست بدان اشاره کنم دو عنوان کتابی است که رضا مختاری اصفهانی در همین رابطه انتشار داده است.

کتاب دو جلدی «اسنادی از انجمن‌های بلدی‌‌، تجار و اصناف» شامل 267 سند عمدتاً اقتصادی است که بین سال‌های 1320ـ 1300ش تولید شده اند. از آنجا که منشأ این اسناد انجمن‌های بلدی، تجار و اصناف هستند پس بیجا نخواهد بود اگر انتظار داشته باشیم آنها رنگ و بوی اقتصادی داشته و با کسب و معیشت مردم مرتبط باشند. مرکز اسناد ریاست جمهوری با انتشار این اسناد کمک زیادی در نشان دادن اقدامات این فعالان اقتصادی در آن بحبوحه کرده است. به عنوان نمونه بیانیه‌های اتحادیه‌های تجار و اصناف در استعمال کالاهای وطنی در اوایل حکومت رضاشاه در این کتاب درج شده است. این کتاب در سال 1380 و توسط مرکز اسناد ریاست جمهوری در دو جلد انتشار یافته است.

کتاب دیگر:

در سال 1310ش دربار پهلوی اول لازم دید تا مجموعه اطلاعاتی، عمدتاً اقتصادی، از سراسر کشور کسب نماید. بنابر این طی نه سوال از جمله این که چه نوع صنایعی در حوزه ولایت شما موجود است، استعدادهای محلی چیست؟ میزان تولیدات کشاورزی و دامداری در آنجا چقدر است و ... از تمامی حکام ولایات خواست که پاسخ گویند. حکام بزرگ نیز حکام خرد را درگیر این قضیه کردند و در نهایت مجموعه ای جمع آوری گردید که تقریباً سراسر شهرها و روستاهای کشور را فرا می گیرد. این صدها سندی که از گوشه و کنار کشور جمع گردید، در وزارت دربار سابق باقی ماند تا سرانجام در سال 1383 توسط مرکز ریاست جمهوری بازخوانی شده و تحت عنوان «گزارش های ایالات و ولایات ا زاوضاع اجتماعی ـ اقتصادی ایران در سال 1310ش» به چاپ رسیدند. در آیینه این کتاب می توانیم دریابیم پیش از تصویب و اجرای قانون انحصار تجارت خارجی، اوضاع اقتصادی کشور چگونه بود. تقریباً بیشتر حکام از نابودی صنایع در حوزه مأموریت خود سخن گفته اند.

حاکم اصفهان از فرصت استفاده کرده و در بیست صفحه، 21 صنعت موجود در اصفهان از جمله قالی بافی، پارچه بافی، پنبه پاک کنی، خاتم کاری ، قلمزنی و... را به دربار تهران معرفی کرده و اوضاع این صنعت را در سال مذکور توضیح داده است. از آن گذشته شرحی  از وضع کشاورزی اصفهان و نیز راه ها و معادن این شهر گفته است. مثلا راجع به کارخانه سیگار پیچی اصفهان می گوید «چهار کارخانه سیگار پیچی در این چند ساله اخیر به اصفهان وارد کرده اند که سیگار عمده تهیه و علاوه بر این که رفع احتیاج قسمت جنوبی ایران را از سیگار می نماید ، اخیرا به قسمت شمال هم سیگار صادر می نماید و جدیدا هم یک دستگاه از برای ساختن قوطی های سیگار وارد کرده اند که این دستگاه می تواند هر روز سی هزار قوطی حاضر نماید»(ص 234)

این قسمت را بدین خاطر آوردم که مشهور است اصفهان در زمینه نساجی و قالی بافی در ایران پیشرو بوده است، با درج و مراجعه به این سند معلوم می شود در زمینه تولید سیگار نیز اصفهان در جنوب ایران مقام خوبی داشته است.

کتاب گزارش های ایالات و ولایات از اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی ایران در سال 1310، توسط مرکز اسناد ریاست جمهوری و در سال 1383 در 450 صفحه به چاپ رسیده است.

  
نویسنده : عبدالمهدی رجائی ; ساعت ٩:٥٠ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱٢/۱٥
تگ ها : معرفی کتاب