آغاز تشکیل کتابخانه عمومی در اصفهان

 

 

عمارت فعلی کتابخانه عمومی شهرداری اصفهان

نسل بعد کتابخانه بلدیه

از وقتی اهمیت دو موضوع (صنعت چاپ و کتابخانه )در تمدن بشری آشکار شده است، تا کنون درباره تاریخ کتابخانه در جهان وایران کتاب های چندی به نگارش در آمده. باید بگوییم آن چه در ایران آشکار شده است، تا زمان معاصر کتابخانه ها وابسته به چند مرکز بوده اند: اول دربارها  معمولا کتابخانه داشته اند. دوم مدارس علمیه و سوم بعضی مساجد . از این ها که بگذریم علما و دانشمندان نیز صاحب کتابخانه بوده اند. آشکار است که استفاده عمومی از کتابخانه های فوق میسر نبوده است.

در زمان مشروطه بنیانها و تشکیلاتی به وجود آمد به نام قرائت خانه که کار آنها خدمات دهی و ارائه روزنامه های انتشار یافته در آن زمان بود و شاید افرادی نیز به خواندن روزنامه با صدای بلند در آنجا اشتغال داشتند تا مردم بی سواد نیز در جریان مسایل روز قرار بگیرند. در این قرائت خانه ها گاهی کتاب نیز قرار می دادند . (راجع به تاریخچه قرائت ها در ایران آقای مسعود کوهستانی نژاد کتابی دارد و اینجانب نیز راجع به قرائت خانه های اصفهان در عصر مشروطه مقاله ای دارم که بر روی وبلاگ خواهم گذاشت.) تشکیلاتی به نام کتابخانه عمومی از چه زمانی در ایران  به وجود آمد؟ در ایران معاصر دو نهاد نسبت به برپایی کتابخانه های عمومی اقدام کردند. ابتدا ادارات معارف و سپس بلدیه ها. درباره اصفهان باید بگوییم آن چه در مطالعه روزنامه های آن زمان آشکار است ابتدا در سال 1300ش اداره معارف اصفهان یک کتابخانه عمومی در ساختمان این اداره (نمی دانم کجا بوده) بر پا نمود. و هفت سال بعد (سال 1307)  بلدیه اصفهان نیز کتابخانه عمومی خود را بر پا ساخت. این کتابخانه آن قدر قوی شد که تقریبا تنها کتابخانه عمومی اصفهان در دوره پهلوی اول گردید. این کتابخانه در محل عمارت تالار تیموری (موزه تاریخ طبیعی فعلی) تشکیل گردید که یک سال بعد به عمارت عالی قاپو انتقال یافت. مدتی بعد نیز به چهارباغ ، طبقه بالای عمارت بلدیه انتقال یافت. در سال 1310  مدیریت کتابخانه بلدیه به محمدعلی مکرم سپرده شد. از آن زمان به بعد وضعیت کتابخانه سامان یافت.

چند خبر راجع به تحولات فوق برگرفته از کتاب تحولات عمران و مدیریت شهری اصفهان در دوره پهلوی دوم (فصل دوم) در زیر می آید ...


خبر برپایی کتابخانه معارف (1300ش)

 

محترماً به اطلاع عموم می‌رساند یکی از تأسیسات مهمة معارف درعالم، کتاب‌خانة عمومی دولتی است که در پای‌تخت‌های عالم دول و شهرهای مهم از طرف دولت ایجاد می‌شود.

اشخاصی که به خارج مسافرت کرده‌اند غالباً این قبیل کتاب‌خانه‌های مهمه را دیده‌اند که میلیون‌ها کتاب برای استفادة عموم در آنها حاضر و جمیع افراد ملت در نهایت آزادی و آسایش می‌توانند از آنها استفاده نمایند.

ادارة‌ معارف اصفهان بر حسب امر وزارت متبوعه و اشتیاق و علاقه‌ای که از بعضی محترمین اصفهان بدین اساس مهم عام‌المنفعه مشاهده نموده، کتاب‌خانة عمومی اصفهان را از تاریخ شنبه 11 سنبة تخاقوی‌ئیل[1] در عمارت ادارة معارف رسماً مفتوح می‌نماید.

کتاب‌خانة مزبوره همه روزه از صبح تا غروب مفتوح است و اشخاصی که به مطالعة کتب موجوده آن مایل هستند می‌توانند در نهایت آسایش در اتاق مخصوص کتاب‌خانه حاضر شده، با رعایت نظام‌نامة‌ داخلی، به مطالعه مشغول باشند.در آخر هر سال کتابچة مختصری از جریان اوضاع کتاب‌خانه و فهرست کتب حاضرة آن و میزان اعانه و اسامی اشخاصی که کتاب یا نقد به کتاب‌خانه اعانت نموده‌اند، مبلغی که از طرف دولت برای خرید کتاب تخصیص شده برای اطلاع عموم طبع و منتشر می‌شود.

فعلاً اولین قدم عملی که برداشته شده، معادل پانصد جلد کتاب برای استفادة عموم حاضر نموده است.رئیس معارف اصفهان ـ صادق انصاری (روزنامه صبح امید، سال اول، ش 19، 14 شهریور 1300.)

خبر برپایی کتابخانه بلدیه(  1307ش)

خدمت مدیر محترم جریدة شریفة اخگر ـ دام بقائه.

نظر به علاقة تامی‌‌ که این ادیب دانشمند معظم در پیشرفت و ترقی عالم معارف دارند، و بالاخص راجع به بهبودی اوضاع کتاب‌خانة عمومی ‌اصفهان مکرر مرام و عقیدة باطنی خود را در اغلب جراید به نظر عامه رسانیده‌اند، لازم دانست یکی  دو ستون از جریدة مقدس اخگر را اشغال، و از هر جهت راپرت عملیات سالیانة کتاب‌خانه را به عرض قارئین برساند:

به نام نامی...و به توجهات مخصوصة حکومت جلیله و سعی و اهتمام ریاست محترم ادارة بلدیه، بودجة کتاب‌خانه عمومی ‌از اول فرودین 1307 در جزو بودجة مصوبة ادارة بلدیه ثانیاً برقرار و فقط اختصاص به خرید کتاب خواهد داشت. و چون بر طبق اساس‌نامة اختصاصی کتاب‌خانه، مورخة ثور 1304 در هر سال باید جشن کتاب‌خانه منعقد گردد، بنا بر تصویب اعضای محترم کمیسیون کتاب‌خانه در یوم پنج‌شنبه 4 بهمن ماه دعوتی از رؤسای ادارات دولتی و اعاظم اعیان و تجار از طرف آقای صلاحی، رئیس محترم معارف و اوقاف حوزة اصفهان و یزد در کتاب‌خانه به عمل آمد و سه ساعت بعد از ظهر روز مزبور جشن باشکوهی در سالن عمارت تیموری منعقد گردید.

بدواً آقای نوری پس از اظهار تشکر از مدعوین نطق افتتاحیه را ایراد و از اقدامات برجسته شاهزاده سرتیپ «محمد حسین میرزا فیروز»، که در حقیقت این مؤسسه مولود فکر معزی‌الیه است، و سایر هیأت عامله به نام کمیسیون کتاب‌خانه قدردانی نمودند... بعداً آقای شهیدزاده، ‌مدعی‌العموم محترم استیناف، هم شرح مؤثری درهمین زمینه بیان فرمودند. در اثر نطق مهیج آقای ‌مدعی‌العموم حضار بر حسب میل و ارادة خود نسبت به کسر بودجه کتاب‌خانه هر یک مبلغی را نقداً اعانه به کتاب‌خانه در حضور حضرت حکمران محسوب و سایر رؤسای محترم تقدیم داشتند که اسامی‌‌آن‌ها را ذیلاً به عرض می‌‌رساند.... مدیر کتاب‌خانه و قرائت خانه عمومی ‌اصفهان ـ حسین سراجی

حکومت جلیله 100 قران / آقای سرهنگ محمدخان میمنت، رئیس قشون 30 قران / آقای پیشکار مالیه 30 قران / آقای رئیس نظمیه 30 قران / آقای ‌مدعی‌العموم استیناف 30 قران / آقای میرزا حشمت 10 قران / آقای فخرالاشراف 10 قران / آقای شیخ‌العراقین50 قران / آقای میرزا حیدرعلی امامی ‌30 قران/ آقای آقا کمال صراف 10 قران / آقای سلطان سید اشرف‌خان 20 قران..

. روزنامه اخگر، سال اول،ش 64،‌ 10 بهمن 1307.

اما یک سال بعد توجه مالی به کتابخانه بلدیه کم شد و بودجه آن در حال قطع شدن بود که روزنامه اخگر با خشم نوشت :

اعتراض به کم شدن بودجه کتابخانه بلدیه

«می‌گویند ترقی و سعادت ملل راقیه در سایة بسط و تعمیم معارف آن‌ها حاصل شده و فقط از این طریق بوده است که قوس صعود خود را پیموده و به مدارج کنونی خویش که مایة غبطة امثال ما ملل منحوطه گردیده ارتقاع یافته‌اند.

باور کنید که بودجة کتاب‌خانه‌های ملی و دولتی تنها شهر پاریس به قدر بودجة وزارت معارف ما است و به همین جهت است که فهرست یک کتاب‌خانة ‌ملی آن‌ها قریب شصت کرور کتاب را از نظر شما دفیله داده و ورود در همین کتاب‌خانه شما را غرق دریای حیرت و شگفتی می‌نماید

ولی حالا قدر هم قدم رنجه فرموده، وارد اصفهان شده و در مقام تفحص احوال کتاب‌خانة اینجا که چند سال قبل به دست یک عده نظامیان وطن‌پرست تشکیل گردیده و به سرعت برق رو به تکمیل و تکامل می‌رفت برآیید.

چه خواهید دید؟ یک لانة موش! یک وادی خاموشان! یک اتاق در بسته با سه چهار میز و صندلی شکسته. چرا چنین شده‌؟ مگر این همان کتاب‌خانه‌ای نیست که در عرض سه چهارسال قبل نامی وعنوانی داشت؟ و همه روزه از اطراف شهر عده‌ای از محصل وغیر محصل در آنجا اجتماع نموده و از قرائت کتب و جراید و مجلات وارد‌ه‌اش استفاده می‌نمودند.

آری این همان مرکز مقدس است. این همان سر منزل امید طالبان ترقی معارف اصفهان است که در اثر غفلت، جهالت، خودخواهی، حس غرور، لجاجت و معارف کُشی دو سه نفر نمایندة اصفهان بودجه‌اش دو سال قبل حذف و پس از مدت‌ها زد وخورد مجدداً برقرار گردید و  در ثانی امسال باز حس لجاجت  ومعارف کشی آقایان غلبه کرده و  قلم بی‌مروتی بر روی قلم بودجه‌اش کشیدند و با این تیشة بیداد به قطع ریشة مقدسش مبادرت نمودند.

تعجب این جا است که سه سال قبل در موقعی که بودجة بلدیة اصفهان را بیش از ماهی نهصد تومان تشکیل نمی‌داد، همین کتاب‌خانة عمومی ماهیانه چهل تومان اعتبار برای خرید کتاب و پرداخت وجوه اشتراک جراید و مجلات خارجی داشت، ولی حالا با آن که سال به سال بر بودجة بلدیة اصفهان افزوده می‌شود و در این سال جاری ماهی سه هزار تومان بودجه دارد، و قاعدتاً باید سال به سال هم بر بودجة کتاب‌خانه افزوده شود، برعکس، در اثر  مساعی آقایان نمایندگان اصفهان همین اعتبار چهل تومانی هم حذف می‌شود»

.  روزنامه اخگر، سال دوم،، ش 295، 24 بهمن 1308.

تغییر محل کتابخانه بلدیه به عمارت عالی قاپو

ادارة ‌بلدیه از محل سابق خود عمارت عالی‌قاپو، به محل کتاب‌خانة عمومی، عمارت تیموری، تغییر محل داده است و کتاب‌خانه عمومی را به عالی‌قاپو نقل مکان داده‌اند. روزنامه اخگر، سال دوم، ش 382، 18 تیر 1309.

تغییر محل کتابخانه بلدیه به چهارباغ

 

محل کتاب‌خانة عمومی ‌را هم که در عمارت عالی‌قاپو بود، نیز در قسمت فوقانی عمارت فعلی بلدیه در چهارباغ قرار داده و قریباً کتب و اثاثیه آن هم به محل جدید انتقال داده شده و کتاب‌خانه مفتوح خواهد گردید.

روزنامه اخگر، سال سوم، ش 588، 12 خرداد 1310.

 

مدیریت کتاب‌خانة عمومی

مدیریت کتاب‌خانة عمومی ‌اصفهان از طرف حکمران محترم به آقای مکرم، مدیر محترم «‌صدای اصفهان» واگذار گردیده است.

اخگر: وضعیت کتاب‌خانة عمومی ‌اصفهان حقیقتاً قابل رقت شده بود. ما این حسن انتخاب را از آن رو به موقع می‌‌دانیم که شاید بر اثر جدیت مخصوصی که در وجود آقای مکرم سراغ داریم بتوانند به اوضاع این مؤسسة مفید عمومی ‌رونقی داده و از این وضعیت ننگ‌بارش رهایی بخشند.

 روزنامه اخگر، سال سوم، ش 621، 7 مرداد 1310.

 

 

 

 



[1] - تخاقوی ئیل: سال مرغ در گاهشماری ترکی.

  
نویسنده : عبدالمهدی رجائی ; ساعت ۸:۳٢ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱٢/٦