معرفی کتاب وصف بناهای مشهور اصفهان

 

درباره دوره اول قاجار در اصفهان اطلاعات ما بسیار اندک است. بدین خاطر که آثار شهرشناسی در این دوره به نگارش در نیامده یا به دست ما نرسیده است. در این میان کتاب «وصف بناهای مشهور اصفهان» یک استثنا است. در سال های 1843 و 1844 م / 1259 و 1260 ق  زمان حکومت منوچهرخان معتمدالدوله یعنی در زمان فتح محمدشاه یک خلیفه ارمنی به نام ورطانس یوزوکچیان در اصفهان می زیست و کتاب فوق از او بر جای مانده است. اهمیت این کتاب کوچک در دو چیز است؛ اول بدین خاطر که در دوره اول حکومت قاجاریه به نگارش در آمده و دوم به خاطر این که مولف در طراحی مهارتی  کسب کرده و حدود سی طرح از بناهای مشهور اصفهان برای ما کشیده است. بدین خاطر که بعضی از این ابنیه اکنون از بین رفته اند( همانند عمارت سردرب هزار جریب (ص 62) یا عمارت هایی که در کوه صفه بودند (ص 64) یا عمارت باقوشخانه (ص 60) بنابر این طرح های این کتاب نیز قابل عنایت می باشند.


متن کتاب توصیف 29 اثر تاریخیِ آن روز اصفهان است که هشت عدد آنها از کلیساهای جلفا و باقی پل ها، قصرها ، مساجد و دیگر ابنیه شهر اصفهان می باشند. آن چه مولف را به نگارش و پدید آوردن این اثر واداشته همان شوق و ذوقی بوده که از دیدن این ابنیه در وی به وجود آمده است «موقعی که در روزهای غربت در بین بناهای پر شکوه ایران گردش می نمودیم، و از دیدن بناهای باقی ماندة پر عظمت لذت می بردیم ، این ذوق و خوشحالی به هیچ وجه برای من کافی ندانسته، قلب من همیشه در طپش بود که یک شیوه ای پیدا شود تا این آثار عالی قدیمی و جالب را تعدادی انتخاب نموده ، بتوانم به اطلاع هم قومان علاقه مند به آثار باستانی برسانم» (یوزکچیان، 1377، مقدمه) وی ادامه می دهد که با وجود این که هیچ از طراحی نمی دانست، اما به کمک دیگران توانست این طرح ها را از آثار بارستانی بردارد تا به هم قومان خویش نشان دهد.  سراسر کتاب توصیف و تعیین اندازه ابنیه می باشد، اما در جاهایی نیز به وضعیت خود و ماجراهای سفر اشاراتی دارد، مثلاً وقتی در دسامبر 1843 /  ذی قعده 1259ق محمد شاه خلعتی برای حاکم اصفهان معتمدالدوله می فرستد و «در آن روز نه فقط پیکار قوچ ها ، بلکه پیکارهای تمام حیوانات انجام گرفت، ولی از همه وحشت انگیزتر منظرة آن بود که یک شیر هار با یک گاو نر پر هیکل پیکار می کرد، تا این که گاو با همه کوشش آخرش به نزدیک مرگ زخمی شد» (یوزکچیان، 1377،ص 59) از سوی دیگر راجع به آثار تاریخی داستان هایی را نیز می آورد که در جای خود قابل مطالعه هستند. یک نمونه داستان شاه عباس و سفیر ونیز که مربوط به ساختن پل مارنان توسط شاه فرازخان ارمنی می باشد (ص51) کتاب وصف بناهای مشهور اصفهان در سال 1854م به زبان ارمنی در استانبول به چاپ رسید، این کتاب در سال 1377 توسط لئون میناسیان ترجمه شده و در 80 صفحه انتشار یافته است.

  
نویسنده : عبدالمهدی رجائی ; ساعت ۸:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/٢۸