حمام های شهر از نگاه کتاب تحولات عمران و مدیریت شهری اصفهان

برای نسل امروز درک جایگاه و کارکردهای اجتماعی حمام های قدیم بسیار مشکل است. حمام یکی از مراکز اجتماع مردم و محلی برای برگزاری بعضی مراسم بوده است. موضوعی که در دوره رضاشاه توجه زیادی به آن شد آن بود که از حمامی ها خواستند که خزینه های غیر بهداشتی خود را جمع کرده و دوش نصب نمایند. اما حمامی ها به دلیل درخواست بعضی مراجعین که می خواستند در خزینه ها غسل کنند از انجام این کار طفره می رفتند. این مبارزه شهرداری با حمامی ها بسیار شدت یافت. تا جایی که همه حمام های شهر تا پایان سال 1320 دارای دوش شدند. اما بعد از شهریور 20 و کم شدن قدرت دولت حمامی ها دوباره دوش ها را برداشته درب خزینه ها را بازکردند.  دو تصویری که از دو سال 1307 ش و 1321 شمسی راجع به حمام های شهر در کتاب تحولات عمران شهری و به نقل از روزنامه اخگر درج شده تقدیم می گردد شاید برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی و مردمشناسان جالب باشد. اولین تصویر مربوط به سال 1307:

حمام‌‌های اصفهان بی‌اندازه کثیف و ناشر میکروب امراض مختلفه است. بهترین خزینه‌‌ها ماهی یک مرتبه آبش عوض می‌‌شود. دراین خزینه‌‌ها هر روز یک عدة زیادی متبلایان به امراض تناسلی و جلدی وارد این حمام‌‌ها می‌‌شوند[1]. رؤسای محترم دوایر و متمولین خودشان اغلب دارای حمام سرخانه هستند و یا به حمام دوش می‌‌روند. ولی اکثریت جمعیت شهر،که صدی نود و پنج مردم را تشکیل می‌‌دهند، به همین حمام‌‌های پر از میکروب و کثافت تشریف می‌‌برند. باید برای حفظ و بقای جامعه، این معادن میکروب را نیست ونابود وخراب نمود و به جای آن حمام‌‌های صحیح ساخت.

 هر وقت با مصادر امور این شهر گفتگوی این گونه اصلاحات می‌‌شود به عذر این که «اصفهان صد سال از تهران عقب است» متعذر می‌‌شوند. پس به همین دلیل باید به کلی از اصلاحات چشم پوشی کرد؟ چه، تهران هم صد سال از اروپا عقب و باید در آنجا هم کاری صورت نگیرد. این‌‌ها هم اصلاحات کم زحمتی است که با اخذ یک تصمیم و چاپ اعلان و شش ماه فرجه عملی شده، و گریبان صد هزار جمعیت از ابتلا به هزاران امراض رهایی می‌‌یابد. اخگر، سال اول، ش 13، 23 آبان 1307.



این هم تصویری از یک حمام عمومی اصفهان مربوط به سال 1321

تعقیب گرمابه‌دارها

مجدداً صاحبان گرمابه‌ها به نام استفاده از کلمة آزادی، درب خزینه‌های خود را باز کرده و مشتریان خودشان را به خزینه‌ها هدایت می‌کنند و چون این امر مکرر در مکرر اتفاق افتاده، شهرداری اصفهان در صدد بر آمده است که از عمل این قبیل اشخاص متخلف بیش از پیش جداً جلوگیری نماید و لذا پس از بررسی از طرف بازرسی شهرداری و تعقیب موضوع و استفسار از تکرار عملشان چنین پاسخ داده‌اند که «بر حسب تقاضای مشتریان برای به جا آوردن غسل ارتماسی به باز کردن درب خزینه‌های خود اقدام نموده‌ایم»

لیکن شهرداری از نظر بهداشت عمومی و سایر مضراتی که به واسطة‌ باز بودن درب خزینه‌ها موجب زیان عمومی است، جداً صاحبان گرمابه‌ها را مورد تعقیب قرار داده ودرب خزینه‌های آن‌ها را «سیم و سرب»[1] نموده است و مخصوصاً همه روزه متخلفین را به دادگاه بخش شهرداری جلب و آن عده‌ای که مکرر به عمل خودشان ادامه داده‌اند از کسب ممنوع نموده است. و به طوری که اطلاع داریم ادارة شهرداری مقرر داشته است کلیة گرمابه‌دارها باید پروانة کسب از دایرة پیشه‌وران شهرداری تحصیل واینک هم عدة‌ زیادی از آن‌ها با این دستور موافقت و تقاضای آن را به دفتر شهرداری تسلیم نموده‌اند. اخگر، سال چهاردهم، ش1753، 31 اردیبهشت 1321.



 

  
نویسنده : عبدالمهدی رجائی ; ساعت ۱۱:٥٤ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۸/٦