تاریخ اصفهان اثر استاد جلال همایی (معرفی کتاب)

 

بی گمان یکی از عاشقان اصفهان جلال الدین همایی بود. او که پس از بیست سال تحصیل در مدرسه نیم آورد و سپس تحصیلات جدید، در مدرسه صارمیه به معلمی استخدام شده بود در سال 1308ش برای ادامه کار به تبریز انتقال یافت و مدتی بعد به اداره معارف تهران رفت. در سال 1313 دانشگاه تهران تاسیس شد و از میان معلمان با سواد شهر، ایشان به عنوان استاد دانشگاه انتخاب گردید. حاصل تتبع‌های ادبی او چندین کتاب است که غزالی نامه و مولوی نامه را باید از این میان نام برد.

اما جلال همایی عاشق اصفهان بود. در ایام تابستان به این شهر سفر می‌کرد و کتابی را بنیان نهاد راجع به تاریخ این شهر که شاید چهل سال زندگی و وقت خویش را بر سر آن نهاد. او که در سال 1359 بدرود زندگانی گفت، فرصت نیافت کتاب را تنظیم نهایی کرده و انتشار دهد. سال‌ها پس از مرگش دختر وی، ماهدخت بانو همایی، مشغول تنظیم و انتشار آن کتاب است و تا کنون 5 جلد آن انتشار یافته. بجز جلد اول کتاب که (هنر و هنرمندان) نامه گرفته و  زندگی نامه تعدادی از هنرمندان اصفهان است، باقی مجلدات به ابنیه و آثار تاریخی شهر می‌پردازد. البته در این میان به تناسب سخن، فصل‌ها و نکات تاریخی بسیاری را بازگو می‌نماید. مثلاً جایی که دارد راجع به قلاع اسماعیلی اطراف اصفهان سخن می‌گوید، فصلی را باز می‌کند به نام «ظهور باطنیه و بالا گرفتن فتنه این طایفه در اصفهان» که با نگاه تیزبین و دقیق تاریخی موضوع را شکافته است. (جلد 4، ص 128)


به هر حال فصل‌های این کتاب‌ها زیاد به یک دیگر مربوط نیست. مثلا یک جا که راجع به مسجد پیر پینه دوز صحبت می‌کند ، در فصل بعد به سراغ مقبره ستی فاطمه رفته در آن باره حرف می‌زند.

خصوصیات مثبت کتاب تاریخ اصفهان اثر استاد همایی:

اثر در زمانی نوشته شده است که بعضی از این آثار وضع متفاوتی از امروز داشته اند. بسیاری بوده اند و امروز نیستند. مثلا در همین جلد چهارم کتاب فصلی دارد راجع به حمام خسرو آقا که در سال 1330ش یعنی زمان نگارش کتاب وجود داشته و استاد آن را شرح کرده است.

مطالعات و تحقیقات استاد بر مبنای میدانی- کتابخانه ای است و چنان که در این کتاب آمده است  راجع به بعضی آثار مثل همین حمام خسرو آقا یاد آور می‌شود که آن جا را مکرر دیده و مورد بازدید قرار داده است. توصیفاتی که از ابنیه می‌نماید همه بر اساس مشاهدات شخصی است و نه فقط بازنویسی گفته‌های کتاب‌های دیگر.

استاد فقط به توصیف ننشسته و دیدگاه‌های معماری و جامعه شناسی خود را نیز در ذکر ابنیه دخالت داده است. یک نمونه وقتی در جلد چهارم به برشمردن حمام‌های اصفهان می‌پردازد. ما را یادآور می‌شود که «نظر سازندگان تنها بر رفع احتیاج مقصور نبوده بلکه فواید و مصالح و محاسن متعدد گوناگون منظور داشته و مناسب هر بنایی ، همه جهات حزم و دور اندیشی و مزایای عقلی و ذوقی و صنعتی را رعایت کرده ... در بنای حمام علاوه بر مقصود اساسی که پاکیزگی و نظافت و شستشوی بدن و شوخ باز کردن از تن باشد، جهات دیگر متضمن دقایق طبی و بهداشتی و نشاط طبع و انبساط و نزهت و فسحت خاطر و طراوت و نشاط و تفریح و ورزش و تقویت بنیه و فواید و نتایج دیگر حتی تهیج احساسات و تذکر مفاخر و ماثر ملی رعایت شده است» (جلد 4، ص 350)

تنوع و گستردگی کار باعث شده است که بسیاری از زوایای شهر دیده شده و امامزاده ها، بقعه‌ها ، منارها و حتی ابنیه کوچک نیز در این تحقیقات استاد داخل شوند. به یاد داشته باشیم معمولاً کتاب هایی که به صورت راهنما به نگارش در می‌آیند فقط به آبنیه اصلی و می‌پردازند اما در اینجا استاد حتی از دو سر ستون عهد ساسانی نام می‌برد که در میدان نقش جهان پیدا شده و به عمارت تالار اشرف منتقل شده بود.(ص 157)

همه این موارد و بسیاری دیگر باعث می‌شود هر اصفهانی نیاز داشته باشد برای شناخت بیشتر شهر خویش، کتاب تاریخ اصفهان جلال همایی را یک بار هم که شده است مطالعه نماید. ضمنا راجع به شخصیت و زندگی نامه خود استاد تا کنون دو کتاب به نگارش در آمده است که یکی «همایی نامه» اثری زیر نظر مهدی محقق و دیگر «همای معرفت» اثر میترا هاشمی است که اخیراً توسط مرکز اصفهان شناسی انتشار یافته است.

  
نویسنده : عبدالمهدی رجائی ; ساعت ٩:۱٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٥/٢٦